بررسی پدیده های اجتماعی که نباید آن را دست کم گرفت

پارک مساوی پنچری. جمله غریبی نیست. روی دیوار خانه شما اگر چنین نوشته­ای نباشد بی­شک، بر در خانه همسایه هست. نه یک­بار بلکه چند­بار. شاید این دو­حرف یکی از کوتاه­ترین دیوارنوشته­هایی باشد که تا به­ حال دیده­اید. دیوارنوشته­ها همیشه به پنچری ختم نمی­شود. گاهی درد دل عاشقی است که نام معشوقش را بر دیوار حک­ کرده تا شاید گشایشی یابد و گاهی روزشمار سربازی است بر دیوار یک دست­شویی عمومی. شاید غم غربت مسافری باشد در تنهایی و شاید فحشی از سر بی­کاری. خیلی وقت­ها هم جمله­ای تبلیغاتی است که ذایقه یک مشتری را هدف می­گیرد

ماهنامه گزارش/شماره240/مهر و آبان  ماه 1391

 

بررسی پدیده­های اجتماعی که نباید آن را دست­کم گرفت

دیوارنوشته­ها همیشه به پنچری ختم نمی­شود

 یعقوب حیدری و طاهره شعاعی احمد­آباد   

 

پارک مساوی پنچری. جمله غریبی نیست. روی دیوار خانه شما اگر چنین نوشته­ای نباشد  بی­شک، بر در خانه همسایه  هست. نه یک­بار بلکه چند­بار. شاید این دو­حرف یکی از       کوتاه­ترین دیوارنوشته­هایی باشد که تا به­ حال دیده­اید. دیوارنوشته­ها همیشه به پنچری ختم نمی­شود. گاهی درد دل عاشقی است که نام معشوقش را بر دیوار حک­ کرده تا شاید گشایشی یابد و گاهی روزشمار سربازی است بر دیوار یک دست­شویی عمومی. شاید غم غربت مسافری باشد در تنهایی و شاید فحشی از سر بی­کاری. خیلی وقت­ها هم جمله­ای تبلیغاتی است که ذایقه یک مشتری را هدف     می­گیرد و در مواردی نیز حدیثی است آموزنده از معصومی گران­قدر تا راهنمای راه عابرانی باشد که بی­راهه در مسیر آنها است. دیوارنویس­ها، یک­وقت با کمک کلمات مقصود خود را بروز می­دهند و زمانی هم رنگ و طرح را برای بیان دیدگاه و انعکاس افکار و        ناگفته­های خود برمی­گزینند. دیوارنویسی گاهی هنری گران­قدر و در مواردی هم خط خطی­هایی نامفهوم و بی­محتوا است. در برخی موارد دیوارنوشته­ها، اعتراضی سیاسی است که از طیفی خاص حمایت می­کند یا شعاری است علیه کسی یا کسانی که به آنها معترض هستند.      این­پدیده واقعیتی است که روی بیشتر دیوارهای دنیا جریان دارد. همه­جا می­توان دیوارنوشته­ها را دید. از دیوارهای لندن و لاس­وگاس و نیویورک گرفته تا کوچه­های قم، شوش و شاه عبدالعظیم. همه­جا می­توان اثری از دیوارنوشته را تجربه ­کرد. پیر بوردیو، جامعه­شناس و متفکر فرانسوی می­گوید: هر واقعیت اجتماعی اگر درست نگریسته و فهمیده شود پنجره­ای به سوی جهان و کل جامعه است. اگر کسی بینش و تحلیل جامعه­شناسانه و قدرت دیدن و    تحلیل­کردن داشته باشد دریچه­ای به ساخت و نظام­ اجتماعی به­ رویش گشوده خواهد­شد. دیوارنگاره­ها واقعیتی است که در انواع و مضامین مختلف، در جامعه ما جاری است، در این نوشتار تلاش شده به شرح زوایای پدیده­ای بپردازیم که گاهی در جایگاه یک هنر مدرن قابل توجه و تحلیل است و گاهی به یک هرزه­نگاری بی­مصرف و ناهنجاری بصری نزول می­کند.   

تابلوی علایق و نفرت­ها

بخش زيادي از ديوار نوشته­ها، ابراز علاقه و عشق­ يا نفرت و انزجار افراد از موضوعات مختلف است. در این­ شکل دیوارنویسی از   طرف­داري يك تيم فوتبال و نفرت از تيم رقيب گرفته تا علاقه­مندي به خواننده­های پاپ، بازيگران سينما و تلويزيون و بازيكنان فوتبال را در برمی­گیرد. همچنین علاقه به محله و زادگاه ازجمله متداول­ترين ديوار­نوشته­ها است كه نشان­گر علاقه­مندی افراد به هويت­هاي قومي، محلي و ملي خویش  است.

ثبت عاشقانه­ها

بخش زيادي از ديوار­نوشته­ها به پيام­هاي عاشقانه اختصاص دارد كه در آن عاشق (بیشتر پسران) در مسير معشوق به صورت رمزي و يا مستقيم، بيان عاشقانه خود را بر ديوار می­نویسد. گاهی نام معشوق را روی دیوار می­نویسند و گاهی هم نشانه­ای عاشقانه نقاشی می­کنند و این­چنین علاقه خود را بروز می­دهند. این شیوه­ای از ابراز عشق است که نوجوانان و جوانان بیشتر به این شیوه عمل    می­کنند.

راهنماي شهري

گاهی ضعف شهرداري­ها در نام­گذاري       کوچه­ها، خيابان ها و اماكن شهري سبب        می­شود شهروندان برای مسيريابي به ديوارنوشته­ها روی آورند. کم­توجهی به زيبايي شهري و بزرگ­شدن بی­برنامه شهرها از جمله عللی است که این­شکل از دیوارنویسی رشد    می­کند و در بیشتر مواقع نازیبایی و ناهنجاری بصری را موجب می­شود. برای حفظ        زیبایی­های شهر و افزایش کیفیت­تصویری شهرها ضرورت دارد، شهرداری­ها نظارت کارشناسانه­ای بر این مقوله داشته­باشند و تابلوهای شهری را به شیوه­ای هنرمندانه و کارشناسانه نصب کنند.  

اثری هنری

نقاشي­های ديواري را مي­توان در بدنه     خيابان­ها، بزرگراه­ها، ميدان­ها، معابر و       پارك­هاي شهري و ديوار مراكز­آموزشي از جمله مهدكودك­ها دید. این دیوارنوشته­ها برای جلب مخاطبان مختلف و در مواردی هم برای انتقال مفاهیم ارزشی، بر بدنه شهري كشيده    می­شود. لازم­است در نقاشي ديواري فرم، فضا، معماري ديوار و نحوه ارتباط مخاطبان به­دقت انتخاب شود. این سبک دیوارنویسی آن­گاه مخاطب را به­سوي خود جلب مي­كند و به­قوه تخيل آنها رنگ مي­بخشد كه در محيطي هماهنگ و سالم با هنرمندی تمام به­كار گرفته شود. در غير اين­صورت نه تنها به مخاطب كمك نمي­كند بلكه موجب آلودگي بصري و اغتشاش فكري وي نيز خواهد شد. 

تبليغات و دیگر هیچ                         

مديران اقتصادي و صنايع، با آگاهي از      روان­شناسي مخاطب، معناهاي مورد نظر خود را در تبليغاتشان می­گنجانند تا تمایل به مصرف و در­نتيجه ميزان فروش را افزایش دهند. در این میان ديوارنوشته­ها فراگيرترين رسانه و    ارزان­ترين و در برخي جوامع رسانه­اي حتی رايگان است. فقدان نظارت بر اين تبليغات به زشتی چهره و نماي شهري مي­انجامد و اگر بر اين­موضوع كنترل و نظارت صورت­گیرد موجب زيبایی جلوه شهري  خواهد بود.

زخمی بر تن درخت

گاهی دیوارنویسی نقش خاطره­نویسی به خود می­گیرد آن­هم نوعی خشن. نمود این اتفاق را بیشتر در پارک­ها و بر تن بی­آزار درختان شاهد هستیم. در این­شکل که مضر برای    محیط­زیست  و طبیعت است با کندن پوست درختان و زخم­کردن آن، کلمه یا حرفی به یادگار بر­تن درخت حک می­کنند. پدیده­ای که هیچ ارزش هنری ندارد و تنها سرگرمی کسانی است که بی­توجه به طبیعت و ارزش آن بر­تن ارزشمند درختان زخم می­زنند.

انقلابي نويسي

در جهان، برخی از حکومت­های خودکامه و استبدادی تلاش مي­كنند با تسلط بر همه     رسانه­ها و جلوگيري از اطلاع­رساني مستقل و آزاد تمام معناهاي لازم بر پيام­هاي جاري در سطح جامعه را به­دست گیرند. برخورد بسته و يك­سويه با اطلاع­رساني به انحراف و خشونت در اطلاع­رساني مي­انجامد. در چنین شرایطی توالت­های عمومی چه در سطح شهر­ها و چه در ساختمان­هایی دولتی­، غیر­دولتی و دانشگاه­ها هم نقش رسانه را بازی می­کند. در این­گونه مکان­ها ديوارنوشته­ها به شعارهاي راديكال و مخالف نهادهاي رسمي در­مي­آيند. يكي از رسانه­هاي مهم و تأثيرگذار در انقلاب 1357 ايران،       ديوار­نوشته­ها بود. ديوار­نوشته­ها یکی از    رسانه­هایی بود كه در همراهي با رسانه­های دیگر در تهييج افكار­عمومي عليه حکومت پهلوي سهم به­سزايي داشت. ديوار­نوشته­ها به­واسطه رساندن پيام­هاي خلاصه­شده سلبي «مرگ بر شاه» و ايجابي «درود بر خميني» كه در سه ماهه آخر تا رسيدن به بهمن 1357 به گفتار برتر شعارهاي انقلابي تبديل شده بود، هم حامل كنشي انقلابي بود و هم در جايگاه رسانه­اي همگاني قرار­داشت. 

هرزه­نويسي                  

هربرت ماركوزه مي­گويد: «­آزادي فرهنگي در پرتوي ناآزادي پديدار مي­شود و پيشرفت فرهنگي در پرتوي اجبار ناآزادي و اجبار بهايي است كه بايد پرداخت.» چه با مارکوزه موافق باشیم یا خیر باید اذعان داشت که گاهی      ديوار­نوشته­ها بروز نوعي خشونت است. اين خشونت كه نگاه را مي­آزارد متاثر از خشونتي است كه در جامعه تسري پيدا­ كرده و در اصل منتج از شكاف حوزه ­رسمي و جامعه است. هرگاه گفتمان رسمي به ترويج خشونت        قبيله­اي، فرقه­اي و ايدئولوژيك بپردازد و خشونت رسمي را در ملا عام اجرا ­نمايد خشونت مشروعيت مي­يابد و در بین مردم به موضوعي عادي تبديل مي­شود. هرزه­نگاري ديوارنوشته­ها نيز همين كاركرد را دارد و گرچه گاهي با اسپري و رنگی ديگر خط مي­خورد اما وجود آن قابل انکار نیست. پسماند برخي توالت نوشته­ها نوعی هرزه­نویسی است که بر ديوارهاي شهري نمود دارد.

دیوارنگاری قدمتی به درازای تاریخ دارد

لغت گرافیتی (دیوارنگاری) از واژه گرافیو در زبان ایتالیایی مشتق شده و به ­معنی اثرگذاری سریع یا­ خط­خطی است.­ برخی هم می­گویند اصل این واژه به «گرافایر» (نوشتن با قلم فلزی) در لاتین عامیانه بازمی­گردد. ­دیوارنگاری یا گرافیتی به تصویر درآوردن نقش­ها، اشکال، حرف­ها، نشانه­ها، نمادها، الگوها و کلمه­ها بر دیوارها و یا هر مکان عمومی­ای گفته می­شود که بتوان از آن به­عنوان مکانی برای نوشتن، نقاشی، کنده­کاری و خط­کشی کردن استفاده کرد. دیوارنگاشته­ها، هر گونه علامت­گذاری­ای به حساب می­آیند که می­توانند در شکل­های نوشتن ساده حرف­ها تا نقاشی­های استادانه ظاهر شوند. دیوار­نوشته­ها از دوران باستان   به­عنوان مثال یونان باستان، امپراطوری­های روم، چین و ایران وجود داشته­اند. در دوران مدرن نگارگری به­ویژه نگارگری با اسپری یا رنگ­پاش و        قلم­موها بیشترین کاربرد را در ترسیم دیوارنگاشته­ها دارند. در بیشتر کشورها    نقاشی­کردن و یا کشیدن هر علامت و تصویری بر دیوارها و یا املاک متعلق به افراد بدون جلب رضایت آنان کاری غیرمجاز و جرمی قابل ­پی­گرد است. ­گاهی این کار دربردارنده پیام­های سیاسی، اجتماعی و حتی فرهنگی و ژانری کامل از بیان هنری مبتنی بر سبک نقاشی روی دیوار با رنگ­پاش است. برای برخی از افراد، شاید کار هنری فقط هنگامی از ارزش برخوردار باشد که در یک نگارخانه یا نمایشگاه هنری در معرض دید همگان قرار گیرد و برای کسانی دیگر شاید دیوار­نگاشته­ها    گونه­ای از ابراز احساسات ­­قانون­گریزانه باشد که عامل به­ آن، حالتی اعتراضی و ناراضی     به­خود گرفته است. دیوارنگاری در سال­های اخیر، در قلمرو فرهنگ عامیانه تحول یافته و در سبک زندگی  ای پدیدار شده که از دید همگانی پنهان است. باید گفت اختلاف نظر و مشاجره پیرامون دیوارنگاری میان مقامات حقوقی و قانون­گذار و نیز مسئولان شهری از یک سو با کسانی که دیوارنگاری را شاید گونه­ای از ابراز احساسات شهروندان تلقی می­کنند وجود دارد. با           این­وجود، گونه­ها و سبک­های متفاوتی از دیوارنگاری­ها با سرعت زیاد درحال تبدیل به شکلی ویژه از هنر هستند. دیوارنگاری بخشی از هنرهای خیابانی است. منظور از هنر خیابانی آن بخش از گرافیک است که در کوچه و خیابان و سطح شهر با آن برخورد می­کنیم. این هنر تاریخچه­ای بسیار کهن دارد و ریشه در      سنگ­نوشته­های تاریخی غارها و کتیبه­های باستانی. نقاشی­های دیواری در ابعاد گوناگون دیده­اید که از همین دسته هستند. در سده بیستم و کمابیش هم­زمان با جنگ جهانی دوم، مشاهده درج نام و نشان گروه­ها بر دیوارها تبدیل به پدیده­ای عادی شد. در برخی مواقع این دیوارنگاری­ها بسیار با دقت و هنرمندانه اجرا می­شوند و سبک­های متعددی به خود می­گیرند. برخی از این آثار، بار معنایی بیشتری را به دوش می­کشند که ممکن است حاوی یک پیام اجتماعی یا سیاسی باشد.